Bipolar (İkiuçlu) Bozukluk

Bipolar Bozukluk

Bipolar I bozukluk ya yalnız mani dönemi  ya da mani ve çökkünlük (depresif) dönemleri geçiren hastalar için kullanılmakta olan ifadedir. Bir başka adı da manik-depresif bozukluktur. Hastalığın seyrinde yalnızca mani dönemleri ya da mani ve çökkünlük dönemleri görülüyorsa bu bozukluk iki uçlu duygu-durum bozukluğudur.Bazen yineleyen mani dönemleri  olmasına rağmen çökkünlük dönemi görülmeyebilir.Bu durumda da hastalığın ismi bipolar bozukluktur.

Bipolar II ise tekrarlayan çökkünlük dönemleri arasında zaman zaman hipomani dönemlerinin yaşandığı bir duygudurum bozukluğudur.

Hızlı döngülü bipolar bozukluk ise bir yıl içinde en az dört duygudurum (mani/hipomani ve çökkünlük ) geçirilmesi olarak isimlendirilir.

Burada mani dönemi olarak adlandırdığımız dönem depresif dönemin tam tersine aşırı neşeli, bazen öfkeli, coşkulu bir duygudurum içinde düşünce , konuşma ,hareketlilikte artış, özgüvenin artması, aşırı güçlü hissetme, kendini üstün görme, genel bir duygusal kabarma, taşkınlık, coşma ile giden bir duygu-durum bozukluğudur.

Belirtiler

Mani döneminde hastalar çok hareketli, aşırı güvenli, renkli kıyafetleri ile dikkati çekerler. Ağır durumlarda ise aşırı hızlanma nedeniyle hastalar çok dağınık, yorgun ve bitkin olabilirler. Kendisini çok iyi hissettiği için doktora gitmek istemezler. Hekime ve kendisini hekime getirenlere karşı öfkelidirler.

Konuşma miktarı ve hızı artmıştır. Araya girmek çok zor olabilir.

Duygulanımda aşırı coşku, neşe bazen de öfke hakimdir.Hasta neşesini çevresindeki insanlara da bulaştırır. Duygu-durumunda oynamalar tipiktir. Bazen saldırgan bir tutum da sergileyebilirler. Engellenmeye tepki gösterirler.

Hastanın dikkati kolaylıkla bir noktadan diğerine kayabilir. Psikotik özellik gösteren manide varsanı (halüsinasyonlar) yaşanabilir.Bazen kendilerinin üstün olduğunu söyleyen sesler duyduklarını söyleyebilirler.

Hastaların düşünce süreci hızlanmış. Çağrışımları artmıştır. Sürekli konudan konuya atlar. Belli bir konu üzerinde duramaz. Fikirler sanki birbirleriyle yarışıyor gibidir. Düşünceler genellikle artan özgüven ile ilişkilidir.Herkesten güçlü, üstün olduğuna inanır. Büyük planları vardır. Kendini statü olarak üst düzey bir göreve hazırlarlar. Aşırı para harcayıp, eşyalarını dağıtabilir. Hastalarda psikotik belirti olarak sanrılarda görülebilmektedir.

Hastaların hareketlerinde artma ve hızlanma görülmektedir. Adeta yorulmak bilmezler. İş yatırımlarına bile girişebilir. Saldırganlık görülebilir. Mani döneminde hastaların uyku ihtiyacı azalır. Buna rağmen enerjiktirler. Yemek yemeye vakit bile bulamazlar.Cinsel istekte artış görülür.

Risk Yaratan ve Sebep Olan Etmenler

A) Psikososyal (Ruhsal-Toplumsal) Nedenler

Yapılan bazı çalışmalarda olumsuz duygulanım olarak adlandırılan öfke, bunaltı, depresyon, suçluluk gibi özellikleri gösteren kişilerin bipolar bozukluğa daha yatkın olduğunu göstermektedir.

Bir başka görüşe göre ise yenilik arayışı, dışa dönüklük, kendini engelleyememe özellikleri sergileyen kişiler bipolar hastalığa daha yatkındırlar.

B) Biyolojik Nedenler ve Nöroanatomik Mekanizma

Yine bipolar hastalarda yapılan bir çalışmada beyin beyaz ve gri cevherde hiperintens lezyonlar görülmüştür. Bu durumun duygu-durum düzenlenmesinde sorun oluşturduğu düşünülmektedir. Yine son zamanlarda yapılan çalışmalarda beyin sol singulat hacminde ve gri cevher yoğunluğunda azalma saptanmıştır.

Hormonal sistemdeki bozukluklarda göz önünde tutulmalı ve daha fazla araştırmanın yapılması gerekmektedir. Yine noradrenalin ve serotonin gibi nörotransmitterlerin fonksiyonlarındaki bozukluklar da etiyolojide yer aldığı bilinmektedir.

C) Genetik Etmenler
Kalıtım: Yapılan bir çalışmada bipolar bozukluğu olan kişilerin birinci derece akrabalarında görülme riski % 8.7 olarak belirlenmiştir.

Tanısı

DSM-V e göre

Mani Dönemi

A) Kabarmış, taşkın yada çabuk kızan , olağandışı ve sürekli bir duygu-durumun ve amaca yönelik etkinlikte ve içsel güçte, olağandışı ve sürekli bir artışın olduğu ayrı bir dönemin , en az bir hafta süreyle, neredeyse her gün, günün büyük bir bölümünde bulunması

B)Duygu-durum bozukluğunun olduğu dönemde aşağıdakilerden üçü yada daha fazlası bulunmaktadır

1.Benlik saygısında abartılı bir artış

2.Uyku gereksiniminde azalma

3.Aşırı miktarda konuşma

4.Fikirlerin birbiri ile yarışıyor gibi ard arda gelmesi

5.Dikkat dağınıklığı

6.Amaca yönelik etkinlikte artma( toplumda,işte ,okulda vb)

7.kötü sonuçlar doğurabilecek etkinliklere aşırı katılma(aşırı para harcama,düşüncesizce

cinsel girişimlerde bulunma vb)

C)Toplumsal ya da işle ilgili işlevsellikte belirgin bir düşme

Depresif Dönem

A. 2 Haftalık dönem işlevsellik değişikliği ile birlikte aşağıdakilerin 5 inin bulunması, en az birinin Depresif duygudurum  ya da ilgi kaybı ya da zevk alamama olması gerekir

1. Her gün gün boyu süren depresif duygudurum ( Üzgün, boşlukta hissetme,ağlamaklı görünüm)

2. Her gün ve gün boyu süren etkinliklere ilgide azalma, eskisi kadar zevk alamama

3. Önemli derecede kilo kaybı ya da kilo alımı

4. İnsomnia ya da hipersomnia ( Uykusuzluk ya da aşırı uyuma)

5. Psikomotor ajitasyon ya da retardasyonun olması (davranışlarda aşırı artma ya da gerileme)

6. Yorgunluk, bitkinlik ve enerji kaybının olması

7. Değersizlik, aşırı ya da ugun olmayan suçluluk duygularının(sanrısal=gerçek dışı yargı) olabilir

8. Düşüncesini yoğunlaştırmada azalma ya da kararsızlık

9. Yineleyen ölüm düşünceleri ( İntiharla ilgili)

 

Alttipleri

Bipolar bozukluk Tip I

Bipolar Bozukluk Tip II

Madde yada tıbbi tedavinin indüklediği bipolar ve ilişkili bozukluklar

Başka türlü adlandırılan ve ilişki bozukluklar( Tam olarak bipolar bozukluk tanı kriterlerini karşılamasa da sosyal ve mesleki alanda işlevsellik kaybı ile seyreder)

Siklotimi

Ayırıcı Tanısı

Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken durumlar

1. Genel tıbbi duruma bağlı duygudurum bozukluğu

2.Madde kullanımının indüklediği duygu-durum bozukluğu

3.Majör depresif bozukluk

4.Distimik bozukluk

5.Siklotimik bozukluk

6.Psikotik bozukluklar

7.Kişilik bozuklukları

8.Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu

Tedavisi

İlaç tedavisi (Farmakoterapi)
Akut mani tedavisinde duygu-durum dengeleyicisi olarak lityum, valproik asit, karbamazapin kullanılmaktadır. Ayrıca antipsikotikler ve benzodiazepinlerde eklenebilmektedir.

Lityum: Akut mani sağaltımında lityum kan düzeyi  1-1.25 mEq/lt arasında olmasına dikkat edilmelidir. 1.5 mEq/lt üzeri dozlarda toksik değerler açısından dikkatli olunmalıdır.

Valproik asit: Valproik asitin kan düzeyi olarak 50-100 ugr/ml arasında olmalıdır.

Karbamazepin dozu 8-12 ug/ml tutulması amaçlanmalıdır.

Antipsikotik tedavi: Son zamanlarda yapılan çalışmalarda ketiyapin ve olanzapinin gibi antipsikotiklerin  duygu-durum mani dönemelerini önleyebildiği, bipolar depresif dönemde de kullanılabildiği gösterilmektedir.

Psikoterapi
Psikoterapötik yaklaşımda akut mani dönemde hastaya değer veren, anlamaya çalışan insancıl bir tutum sergilenmelidir. Uygulanacak çeşitli psikoterapi türleri olarak psikoeğitim, bilişsel sağaltım, aile odaklı psikoterapi sayılabilir.

Somatik tedaviler
Ayrıca elektrokonvulzif tedavi de yemeyen, içmeyen, saldırgan olan, tedaviye yanıt vermeyen hastalarda kullanılmaktadır.

Hastalığın Seyri

Bipolar bozukluk en sık geç ergenlikten erken erişkinliğe geçiş döneminde 20'li yaşlarda ortaya çıkar.

Hastaların büyük çoğunluğu yaşamları boyunca birden fazla atak geçirirler. Her ne kadar bipolar bozukluğu olan bireyler arasındaki tekrarlayıcı ataklar konusunda kayda değer değişkenlikler olsa da, zamanla atakların daha sık hale geldiğine ve ötimik aralıkların epizodlar arasında daha kısa hale geldiğine dair kanıtlar mevcuttur. Subsendromal semptomlar bipolar bozukluğu olan bazı hastalar için kronik olabilir.

Manik ataklar tipik olarak birkaç gün içinde gelişen ani bir başlangıca sahipken, depresif ataklar genellikle daha yavaş bir şekilde gelişir. Tedavi ile birlikte, mani, depresyon ya da karma dönem yaklaşık 3 ay sürer. Remisyon sağlandıktan kısa bir süre sonra meydana gelen nüksler, tipik olarak, hastalığın en son epizodu (depresif veya manik) olarak ortaya çıkar. Bununla birlikte, uzun süreli takipler sırasında, vakaların% 85'inde bir sonraki epizod tam tersidir.  Yaşam olayları veya tetikleyicileri genellikle epizotların ortaya çıkmasında etkilidir, ancak bu etki bipolar bozukluğun erken dönemlerinde ileri yaşlara göre daha belirgindir. 

Kaynaklar

1 DSM-5 Tanı ölçütleri başvuru el kitabı. Hekimler Yayın Birliği Yayıncılık, 2013.

2 ÖZTÜRK, M. Orhan; ULUŞAHIN, Aylin. Ruh sağlığı ve bozuklukları. Nobel Tıp Kitabevleri, 2014.